Zakres zainteresowań!
Swoisty „biologizm” polityki społecznej nie sprowadza
się jednak do doceniania (czy też przeceniania) 4emograflcznycli
uwarunkowań i demograficznych kategorii. Nic jest on też — jak w
socjologii czy psychologii źródłem metafor służących opisywaniu
społeczeństwa czy też tendencji do interpretowania ludzkich zachowań
jako gry zwierzęcych instynktów. Ten biologizm można określić jako
zaabsorbowanie takimi fundamentalnymi dla każdego człowieka faktami, że
rodzi się on. rozmnaża, rozwija I wyczerpuje swoje zasoby energii
życiowej, wreszcie umiera. Zjawiska te występują w czasie fizycznymi w
przestrzeni fizycznej (a nie tylko w czasie kulturowym i w przestrzeni
społecznej, co najbardziej fascynuje większość socjologów). Suma tych
jednostkowych wydarzeń przesądza o losach gatunku ludzkiego i
poszczególnych „stad” nań się składających. Każe to przypisać szczególną
rolę tym grupom społecznym które mają jednocześnie charakter
biologiczny. D. Markowska ukazuje doniosłe konsekwencje faktu, że
rodzina jest jedyną grupą społeczną zdolną do powiększania swego składu
i przekształcania swej struktury nie tylko drogą rekrutacji (jak inne
grupy społeczne), ale także — i przede wszystkim — wskutek samodzielnego
powoływania do życia swych członków.
Można do tego tylko dodać, że tę niepowtarzalną cechę rodziny próbuje
się często przypisać także takim zbiorowościom, jak naród, grupa
etniczna czy wspólnota religijna, przedstawiającym się — ustami swych
ideologów — jako wielka rodzina i starającym się narzucać swym członkom
poczucie powinności płodzenia dzieci „dla” owej wielkiej rodziny.
Zakres zjawisk, zakorzenionych w biologii i uwikłanych w rozmaite
„otoczki” kulturowe, silnie wzajemnie powiązanych z funkcjonowaniem
gospodarki i społeczeństwa, jest bardzo rozległy. Polityka społeczna
powinna więc śledzić systematycznie następujące stany i działania,
rozstrzygać problemy; jedne z nich — jako masowe, inne — jako
szczególnie kontrowersyjne, rodzące zagrożenia lub konflikty, choć
marginesowe co do rozmiarów:
- Procesy doboru małżeńskiego, funkcjonowanie wewnątrzśrodowiskowych i
międzyśrodowiskowych „rynków matrymonialnych”; psychologiczne i
społeczne trudności w doborze; przedmałżeńskie życie seksualne, wzory
obyczajowości seksualnej; liczba, częstotliwość i wiek zawierania
małżeństw; wymuszony i dobrowolny celibat, konkubinat, związki
homoseksualne; kolejność i czas trwania poszczególnych faz życia
małżeńskiego i rodzinnego, modele życia w parze (tradycyjne czy
partnerskie), podział praw i obowiązków między kobiety i mężczyzn w
rodzinie i w społeczeństwie, aktywizacja (w tym zawodowa) i emancypacja
kobiet.
- Modele dzietności (uniformizacja modelu, czy specjalizacja pewnych
rodzin w szczególnie intensywnej prokreacji), warunki rodzenia i
wychowania dzieci w różnych rodzinach i w skali makro, liczba i rozkład
urodzeń w czasie, . w przestrzeni geograficznej i społecznej;
umieralność niemowląt, choroby dziedziczne i obciążenia środowiskowe
(czy wpływają one na prawo do rodzicielstwa); inżynieria genetyczna i
inne metody „poprawiania gatunku”; sterylizacja, antykoncepcja,
przerywanie ciąży.
- Stosunek ludzi do własnego i cudzego zdrowia, do sprawności fizycznej,
zachowania ludzi wymierzone przeciwko tym wartościom (przestępczość,
nadmierna eksploatacja własnego organizmu, brak troski o zdrowie),
zróżnicowanie sprawności w społeczeństwie (Inwalidzi, sport masowy sport
wyczynowy).
- Czas trwania życia, struktura zgonów; sprawność w ostatnich fazach
życia, granice racjonalności („opłacalności”) przedłużania i ratowania
życia; warunki umierania — ból, świadomość umierania; więzi z bliskimi;
opieka terminalna, przyczyny nagłych zgonów (wojny, zabójstwa, wypadki,
kara śmierci i jej wpływ na poszanowanie życia ludzkiego), prawo do
śmierci (samobójstwa, eutanazja).
- Zróżnicowanie statusu, praw i obowiązków, potrzeb i możliwości osób W
różnych grupach wieku, stosunki między rodziną nuklearną a rodziną
wielopokoleniową; zmiany struktury wieku społeczeństwa, warunki
koegzystencji pokoleń i przemiany kultury w „odmładzającym się” lub
„starzejącym się” społeczeństwie, zmiany zapotrzebowania na dobra,
usługi i obiekty towarzyszące tym przemianom.
Odrębny charakter mają, zjawiska towarzyszące ruchowi wędrówkowemu
ludności - migracjom wahadłowym (do szkoły, do innych urządzeń
infrastruktury, do pracy), stałym zmianom miejsca zamieszkania, również
poza granicami własnego kraju. Nie są one „biologiczne” w tym sensie, że
nie są przejawem cyklu życiowego; są jednak „fizyczne”, jeśli tak można
rzec, gdyż kształtują stosunki przestrzenne, a także są ekologiczne,
gdyż poprawiają lub pogarszają warunki adaptacji człowieka (i zbiorowisk
ludzkich) do środowiska. Maja one wielki wpływ na kształtowanie się
ludzkich potrzeb i możliwości ich zaspokajania, wyciskają piętno na
zachowaniach społecznych (np. efekt „bagna behawioralnego”, wpływ
przegęszczenia na zachowania zwierząt i ludzi i inne reakcje opisane
przez twórcę proksemiki, Edwarda T. Halla).
Nie są one obojętne z punktu widzenia systemu wartości (jednym z
podstawowych praw „wolnościowych” jest prawo jednostki do wyboru miejsca
w przestrzeni), lecz w powszechnym odczuciu zdają się mieć mniej
„fundamentalny”, ostateczny, charakter niż zjawiska towarzyszące
rodzeniu się i umieraniu. Będę je pomijać w dalszych rozważaniach.